omroep flevoland

Eén naam verbindt een stad in Nederland en een dorp in Suriname met elkaar: Cornelis Lely. In Nederland is hij de grondlegger van Flevoland, in Suriname was hij de gouverneur, de baas van het land. Lelystedelingen en Lelydorpers willen de historische banden weer aanhalen en een stedenband aangaan. Maar wat deed Lely in Suriname?

In Nederland is Lely vooral bekend van de Zuiderzeewerken. Hij bedacht het plan om de Zuiderzee af te sluiten en grote stukken land droog te leggen. Daarmee legde hij de basis voor het huidige Flevoland. De hoofdplaats van de nieuwe provincie werd naar hem genoemd: Lelystad.

Over wat hij in Suriname heeft gedaan, is veel minder bekend. En toch was Cornelis Lely in Suriname misschien nog wel bekender dan in Nederland, want hij was daar, nog voor de uitvoering van zijn Zuiderzeeplannen, van 1902 tot 1905 gouverneur van de overzeese kolonie.

Lely liever kwijt
Zijn vertrek naar Suriname was niet helemaal vrijwillig, vertelt historicus Ed Voigt die onlangs een uitgebreide verzameling documenten over Lely liet digitaliseren met veel informatie over Lely in Suriname.

De zuil van Lely in Lelystad

"Lely was in Nederland een lastige minister", zegt Voigt. "Onder meer vanwege zijn plannen voor de Zuiderzeewerken. Hij vroeg er nogal wat geld voor. Tijdens een audiëntie bij koningin Wilhelmina op Het Loo werd hem gevraagd gouverneur van Suriname te worden. Omdat ze hem hier liever kwijt waren", voegt Voigt eraan toe.

Op een zijspoor naar Suriname
"Op een zijspoor gezet", zegt de historicus met een glimlach. Maar ze waren in Suriname nog niet van Lely af, want hij liet daar de enige openbare spoorweg die Suriname ooit heeft gehad aanleggen: de Lawaspoorweg, die later de Landsspoorweg genoemd werd.

Lely kreeg aan de andere kant van de oceaan de ruimte om opnieuw grote plannen te maken. De Lawaspoorlijn moest eigenlijk vanuit de hoofdstad Paramaribo diep de binnenlanden inlopen. De spoorlijn was bedoeld om onder meer goud en andere grondstoffen uit het achterland te vervoeren.

In 1903 werd gestart met de aanleg van de spoorbaan en in 1905, vlak voor zijn vertrek, werd het eerste deel van de spoorweg geopend, met een station bij wat nu Lelydorp heet.

Dat was nog maar het eerste deel van de spoorbaan die uiteindelijk 173 kilometer lang werd en waaraan tot 1912 werd gebouwd. De kosten waren toen 8,5 miljoen gulden, omgerekend zo’n 135 miljoen euro.

Werken in de nachtelijke uren
Het was een van z'n grote klussen, weet Voigt. "Tot diep in de nachtelijke uren schetste Lely tekeningetjes met uiteindelijk resultaat de bovenloop van de Surinamerivier overbruggen met een kabelbaan. Dat was goedkoper dan een brug. Aan de oostoever stond een treintje klaar voor verder vervoer naar station Dam."

De spoorlijn was geen lang leven beschoren. In 1936 werd het traject Kabel-Dam buiten bedrijf gesteld. De goudkoorts was afgenomen en dus werd de spoorbaan vooral een markttrein voor dorpen langs de spoorbaan.

Maar omdat het onderhoud handen vol geld kostte, wat de Surinaamse overheid niet had, werd het resterende traject uiteindelijk in 1987 buiten bedrijf gesteld.

Sprong naar vrijheid
Lelydorp werd voor de aanleg van de spoorbaan Kofidjompo genoemd. Volgens de overlevering vluchtte de tot slaaf gemaakte Kofi voor zijn achtervolgers en maakte hij een sprong over een brede zwamp, op weg naar de vrijheid.

Zijn sprong, djompo in het Surinaams, gaf de plek de naam Kofidjompo, vrij vertaald: 'sprong naar de vrijheid'. De naam leeft nog altijd voort: bij het bord Lelydorp staat Kofidjompo en er is zelfs een Kofiplein.

Lely hield zich niet alleen met de spoorlijn bezig. Als gouverneur hield hij zich ook bezig met de ontwikkeling van het land, onder meer op het gebied van landbouw en onderwijs en onderzoek naar de bodem en bossen. Hij bezocht de diepe binnenlanden bij de inheemse gemeenschappen en verschillende marrondorpen. "Door Lely is het fundament gelegd voor de toekomstige bloei", vertelt Voigt.

Gewichtig fotoboek
Bij zijn afscheid in 1905 kreeg Lely van Surinaamse notabelen een bijzonder geschenk: een zwaar fotoboek, met een leren omslag en daarop het wapen van Suriname uit die tijd.

Het boek weegt ongeveer drie kilogram en is nog altijd in het bezit van de familie Lely. Voigt beschikt over een digitale kopie en mag het originele boek bij bijzondere exposities en ontvangsten tonen. "Gouverneur Lely had ook veel contact met marktvrouwen in Paramaribo", vertelt Voigt. "Bij zijn afscheid hebben ze zelfs gedichten over Lely gemaakt."

Voigt laat foto's zien van Lely's laatste dag in Paramaribo. "De marktvrouwen van Paramaribo legden hun hoofddoeken in een lange rij van het gouvernementspaleis naar de aanlegsteiger waar het schip lag. Als eerbetoon liep Lely eroverheen."

Het vertrek van Lely

Op 12 december 1905 vertrok Lely met het schip Prins der Nederlanden terug naar Nederland. Volgens Voigt had Lely langer willen blijven, maar zijn vrouw kampte met gezondheidsproblemen.

Wat Lely in Suriname en in Nederland, maar ook in de rest van de wereld achterliet, krijgt nu ook in Lelystad een nieuwe plek. Op 23 september, de geboortedag van Cornelis Lely, wordt de collectie Lely van Voigt officieel geopend. De collectie komt in een barak op het voormalige werkeiland in Lelystad.