omroep flevoland

Een uitbraak van mond-en-klauwzeer (MKZ) die eind 1983 in Nagele begon, kwam vrijwel zeker door een lek bij een onderzoekslaboratorium in Lelystad. Dat concludeert de Volkskrant na uitgebreid archiefonderzoek.

Gesprekken met direct betrokkenen en archiefstukken geven een compleet ander beeld dan de overheid na de MKZ-uitbraak voorspiegelde. Destijds zouden er geen directe aanwijzingen zijn geweest dat het virus uit Lelystad kon ontsnappen. Economische belangen hielden de waarheid toen tegen, schrijft wetenschapsjournalist Enith Vlooswijk nu.

Begin december 1983 is het virus waarschijnlijk al het IJsselmeer overgewaaid. Van het toenmalige Centraal Diergeneeskundig Instituut (CDI) aan de Houtribweg in Lelystad naar de Domineesweg tussen Urk en Nagele.

Als eerste werden de koeien van de familie Renne ziek, maar een dierenarts herkende de symptomen op dat moment niet. Daarna breidde de uitbraak zich uit naar de stallen van overbuurman Guus Habets.

Guus Habets in januari 2025

Habets blikte begin vorig jaar nog bij Omroep Flevoland terug op die bewuste uitbraak. Hij beschreef hoe de ziekte zich op Tweede kerstdag 1983 aan hem openbaarde: "Ik liep met mijn broer bij de pinken (de jonge koeien, red.). Daar zagen we bij één van de dieren de witte vlokken uit de bek komen. Dat had ik nog nooit meegemaakt."

Lees ook: Guus Habets maakte MKZ mee in 1983: 'Bij de pinken kwamen de witte vlokken uit de bek'

Vier andere boeren in Noordoostpolder en twee dierhouders in Noord-Holland werden daarna nog getroffen door de uitbraak die begon aan de Domineesweg. Onderling wezen de boeren toen al naar het CDI in Lelystad.

Intern lek
De familie Renne bijvoorbeeld had een achternicht die toen bij het CDI werkte. Zij vertelde dat het MKZ-virus was overgeslagen van het lab naar een varkensstal van het CDI zelf, op het terrein aan de Houtribweg.

De Volkskrant sprak met een onderzoeker, die in 1983 bij het CDI in Lelystad werkte. Hij bevestigt het verhaal van de familie Renne. De onderzoeker ontdekte destijds het interne lek, en de eigen varkens werden geruimd. Dit gebeurde nog voor de uitbraak die de veehouders bij Nagele bereikte.

Toen het nieuws van de zieke dieren aan de Domineesweg bij Nagele terechtkwam in Lelystad, werd in een spoedoverleg ook al de mogelijkheid van een 'lablek' besproken. Dat herinnert een andere onderzoeker zich 41 jaar na dato.

Zwakke punten weggewerkt
Een lek werd waarschijnlijk geacht toen bleek dat de dieren bij Nagele hetzelfde virustype onder de leden hadden, dat in Lelystad werd onderzocht.

Hoewel het pand van het CDI splinternieuw was, en de ontsmettingsregels streng, bleken sommige medewerkers en bezoekers zich daar niet goed aan te houden. De zwakke punten van het beveiligingssysteem van het CDI staan ook in een concept-rapport dat destijds is geschreven. Toch was er op dat moment geen hoofdoorzaak van een lablek aan te wijzen.

Het concept-rapport is anno 2026 in te zien bij het Nationaal Archief. In de kantlijn staan verschillende opmerkingen geschreven, zag de Volkskrant. Zo moet de conclusie van de onderzoekers 'Anders', en staat bij een passage over een onvoorzichtige dierenverzorger: 'Weglaten?'.

In het eindrapport dat in 1985 verscheen blijken de grote risico's daadwerkelijk bijna allemaal te zijn weggepoetst. Direct betrokkenen en experts wijzen naar de economische belangen van Nederland. Een schandaal van een lablek zou enorm negatief hebben afgestraald op de Nederlandse (boeren)belangen.

Een jaar na de MKZ-uitbraak in Nagele werd het CDI in Lelystad grondig verbouwd, met nog strengere veiligheidseisen. Tegenwoordig heet het onderzoeksinstituut Wageningen Veterinary Research.

'Niet op de hoogte'
Verschillende direct betrokkenen uit de tijd van het vermeende lablek leven niet meer. Het huidige Ministerie van Landbouw zegt niet veel te kunnen zeggen over de toenmalige virusuitbraak uit het lab.

Ook Wageningen Veterinary Research was niet op de hoogte van de gebeurtenissen van eind 1983. In een reactie stelt het onderzoeksinstituut dat een dergelijke uitbraak met de huidige kennis, stand van de techniek, en strenge maatregelen tegenwoordig 'hoogst onwaarschijnlijk' is.

In de eerste versie van dit artikel waren per abuis foto's gebruikt van de tweede vestiging van het CDI, gelegen aan de Edelhertweg. De afbeeldingen zijn aangepast naar archieffoto's van het pand aan de Houtribweg.